به نقل از خبر گذاری مهر , ثبت جهانی مجموعه قلعههای الموت در فهرست میراث جهانی یونسکو، تنها ثبت یک بنای تاریخی نیست؛ بلکه به رسمیت شناخته شدن یکی از پیچیدهترین و هوشمندانهترین منظومههای دفاعی و فرهنگی ایران است. پروندهای که پس از ۲۵ سال مطالعه، کاوش، حفاظت و تدوین علمی، سرانجام نام الموت را در کنار برجستهترین میراث بشری قرار داد و روایت تازهای از تمدن ایرانی را به جهان معرفی کرد.
ثبت یک دژ نبود؛ ثبت یک سرزمین زنده بود
پروندهای که ایران با عنوان «قلعه الموت و استحکامات دفاعی وابسته» به یونسکو ارائه کرد، تنها به قلعه مشهور الموت محدود نمیشود و این پرونده هفت قلعه و دژ تاریخی شامل الموت، لمبسر، قسطینلار، شمسکلایه، شیرکوه، ایلان و نویذر شاه را در بر میگیرد؛ مجموعهای که بهصورت یک شبکه منسجم دفاعی و مدیریتی در قلب کوهستانهای البرز غربی شکل گرفته است.
ارزش واقعی این اثر در پیوند میان قلعهها، راههای ارتباطی، روستاها، منابع آب، باغها، زمینهای کشاورزی و ساختار مدیریت سرزمین نهفته است؛ موضوعی که باعث شد یونسکو آن را بهعنوان یک **«منظر فرهنگی»** واجد ارزش برجسته جهانی بشناسد.
الموت؛ فراتر از روایتهای جنگ و قدرت
اگرچه نام قلعه الموت بیش از هر چیز با حسن صباح و حکومت نزاریان اسماعیلی گره خورده است، اما یافتههای باستانشناسی سالهای اخیر تصویر متفاوتی از این مجموعه ارائه میدهد و بررسیهای علمی نشان میدهد الموت تنها یک پایگاه نظامی نبوده، بلکه مرکزی برای تولید دانش، فعالیتهای علمی، کتابخانه، نجوم، پزشکی، فلسفه و سازماندهی اجتماعی نیز به شمار میرفته است.
پیشینه تاریخی قلعه الموت چیست؟
اگرچه شهرت جهانی الموت بیشتر به دوران حکومت اسماعیلیان نزاری گره خورده، اما پیشینه این منطقه به قرنها پیش از آن بازمیگردد. قدمت قلعه الموت بیش از ۱۱۶۰ سال برآورد میشود و برخی از قلعههای مجموعه، از جمله قلعه لمبسر، ریشه در دوره ساسانی دارند. نقطه عطف تاریخ این دژ به سال ۴۸۳ هجری قمری (۱۰۹۰ میلادی) بازمیگردد؛ زمانی که حسن صباح، رهبر اسماعیلیان نزاری، کنترل قلعه را در اختیار گرفت و آن را به مرکز حکومت خود تبدیل کرد. در طول حدود ۱۸۰ سال، الموت نهتنها یک پایگاه نظامی، بلکه مرکز اداره حکومت، فعالیتهای علمی، فرهنگی، مذهبی و سیاسی اسماعیلیان بود. پس از حمله مغولان، بسیاری از قلعههای این منطقه آسیب دیدند، اما بقایای آنها همچنان روایتگر بخشی مهم از تاریخ سیاسی و نظامی ایران هستند و ارزش پژوهشی بالایی برای مورخان و باستانشناسان دارند.
قلعه الموت کجاست؟
قلعه الموت در استان قزوین و در منطقه کوهستانی الموت، حدود ۱۰۵ کیلومتری شمالشرقی شهر قزوین قرار دارد. این دژ بر فراز صخرهای مرتفع با ارتفاع حدود ۲۱۶۳ متر از سطح دریا ساخته شده و به دلیل موقعیت طبیعی منحصربهفرد خود، یکی از مستحکمترین قلعههای تاریخی ایران به شمار میرود. واژه «الموت» را به معنای «آشیانه عقاب» دانستهاند؛ نامی که بهخوبی با جایگاه این قلعه بر بلندای صخرهها و دشواری دسترسی به آن تناسب دارد. همین موقعیت طبیعی سبب شده بود که این دژ در طول قرنها نقش مهمی در دفاع از منطقه ایفا کند و در برابر بسیاری از حملات مقاومت نشان دهد. امروزه علاوه بر ارزش تاریخی، طبیعت کوهستانی، چشماندازهای بکر و روستاهای اطراف، منطقه الموت را به یکی از مقاصد مهم گردشگری تاریخی و طبیعتگردی ایران تبدیل کرده است.